شوک قطعی اینترنت دی و بهمن ۱۴۰۴ و بحران معاملات طلای آبشده
بیش از ساعت 360 خاموشی کامل اینترنت جهانی در ایران و بحران معاملات طلای آبشده. خاموشی کاملی که کسبوکار و زندگی همه مردم را مختل کرده و اپلیکیشن های طلای آبشده هم از این قاعده مستثنی نیستند؛ آنها میگویند در شرایطی که اعتماد کاربران حیاتیترین شرط بقای این پلتفرمهاست، قطع دسترسی به ارتباطات و مشکلاتی که از سمت دولت و قانونگذار ایجاد شده آنها را با چالشهای جدی مواجه کرده است. علاوهبر این، خرید و فروش طلا نیاز به نرخهای لحظهای دارد و دسترسی نداشتن به اینترنت، امکان قیمتگذاری و انجام معاملات در این بازار را قفل کرده است.
قطع گسترده و مکرر اینترنت در دی و بهمن ۱۴۰۴، همزمان با اوج تقاضای فصلی، سیستم معاملاتی طلای آبشده را با اختلالی بیسابقه مواجه کرد. حجم معاملات آنلاین ۶۵٪ کاهش یافت، شکاف قیمتی بین نرخ داخلی و جهانی به ۸۵۰ هزار تومان رسید و معاملات غیررسمی ۴۰٪ رشد کرد.
کارگاههای تولیدی با تأخیر ۵ روزه در تأمین مواد اولیه، هزینهٔ تمامشده را ۱۸٪ افزایش دادند. نبود زیرساخت جایگزین و ضعف نظارت، اعتماد فعالان را خدشهدار کرد.
راهکارهای کلیدی شامل سامانهٔ معاملات آفلاین با امضای دیجیتال، شبکهٔ ارتباطی پشتیبان (ماهوارهای/رادیویی) و تدوین قانون اضطراری قیمتگذاری توسط بانک مرکزی است.
شرایط بازار طلا و جواهر خصوصا طلای آبشده بعد از هر رکود، اساس دیدگاه افراد جامعه نسبت به آینده
در همین راستا توحید عشقی، کارشناس بازارهای طلا و جواهر در خصوص شرایط بازارطلا و جواهر بعد از بازگشت اینترنت به شرایط عادی گفت: «شرایط بازارها بعد از هر رکود، بر اساس دیدگاه افراد جامعه نسبت به آینده بازار طلا و جواهر شکل میگیرد. در صورتی که ذهنیت فرد با تورم غالب باشد افزایش قیمتها قابل تصور است و در صورت تصور بهبود شرایط، میتوانیم شاهد کاهش قیمتها بازار باشیم.»
نبود امار و اطلاعات، با استراتژی معاملهگران بازارها نسبت مستقیم دارد
او با بیان اینکه نبود یا کمبود اطلاعات در لحظه، با افکار معاملهگرانی که قصد ورود به بازار را دارند، نسبت مستقیم دارد، به رویدادهای اخیر دیماه 1404 و روند رنج قیمت دلار در آن روزها اشاره کرد و افزود: «طی اتفاقات اخیر قیمت دلار، طلا و سکه بعد جهش ناگهانی در داخل کشور رشدی نداشت. در آن مقطع کمبود اطلاعات و نبود عرضه و تقاضای واقعی وجود داشت و در بازار شاهد کمترین میزان عرضه و تقاضا بودیم.»
پیشبینی آینده طلا و جواهر سختتر
عشقی کارشناس بازارهای طلا و جواهر تاکید کرد: «در هرصورت پیشبینی آینده سختتر، بازار طلا با هجوم تقاضا توسط سرمایهگذاران و رشد قیمت در طلا روبرو خواهند بود؛ اما اگر همین افراد نسبت به اوضاع سیاسی و اقتصادی حس مساعد و بهبود داشته باشند، برای خرید دست نگه میدارند؛ زیرا انتظار دارند قیمتها پایینتر بیاید. در این شرایط افراد خریدهایشان را به زمان دیگری موکول می کنند و در آن حالت ما شاهد افت بازار خواهیم بود.»
احتمالا قیمت دلار در محدوده مشخصی تثبیت میشود و این برای فعالان بازار شرایط بهتری است
این کارشناس بازارهای مالی با تاکید بر اینکه اگر قیمت دلار در ادامه سال جاری بالای ۱۸۰ تا ۲۰۰ هزار تومان شود، قطعا شرایط ونزوئلایی شدن را تجربه خواهیم کرد، گفت: «در صورتی که قیمتها تثبیت شود با شیب کمتری به سمت ونزوئلایی شدن حرکت میکنیم.»
دیبا با اشاره به سیاستهای عبدالناصر همتی در بانک مرکزی در دوره قبل گفت: «با توجه به تجربه دوره قبل ریاست همتی، به نظر میرسد در ابتدا دلار با یک رشد قیمت همراه خواهد بود و بعد با تثبیت نسبی، قیمتها در محدوده مشخصی تثبیت میشود و این برای فعالان بازار شرایط بهتری است.»
در صورت تثبیت اونس، افرادی که طلا دارند برای فروش اقدام نمیکنند و قیمتها در محدودههای فعلی در نوسان خواهد بود
دیبا در پایان خاطرنشان کرد: «در صورتی که قیمت اونس جهانی طلا برای مدتی در محدودههای فعلی تثبیت شود، ضریب همبستگی دلار و طلای جهانی به گونهای نیست که شاهد رشد عجیب و زیادی در بازارها باشیم. اما نکته قابل توجه این است، که افرادی که طلا دارند برای فروش اقدام نمیکنند و قیمتها در محدودههای فعلی در نوسان خواهد بود.»
۱. پیشینه و بستر وقوع
بر اساس گزارش مرکز آمار، سهم معاملات برخط طلای آبشده در نیمهٔ دوم ۱۴۰۴ به ۷۸٪ رسیده بود و بیش از ۴۵۰۰ واحد صنفی به سامانهٔ یکپارچه متصل بودند. قطعی اینترنت ابتدا به صورت نقطهای در دیماه و سپس به شکل فراگیر در ۲۲ استان در بهمنماه رخ داد و در اوج خود (۲۵ بهمن) به مدت ۱۴ ساعت متوالی، کل سامانههای معاملاتی را از دسترس خارج کرد.
۲. علل فنی و ساختاری
- حملههای سایبری گسترده به مراکز دادهٔ اپراتورهای اصلی.
- شکست فنی در سیستمهای توزیع محتوا به دلیل بار ترافیکی بیسابقه.
- عدم وجود مسیرهای جایگزین بیناستانی و ضعف در تابآوری فیبر نوری.
این عوامل، میانگین پایداری اینترنت را به کمتر از ۶۲٪ (در مقابل ۸۹٪ ماههای قبل) کاهش دادند.
۴. تأثیر بر معاملات طلای آبشده
۴‑۱.شکاف قیمتی و نوسان
اختلاف نرخ خرید و فروش در بازار آزاد با نرخ مرجع سامانه به بیش از ۸۵۰ هزار تومان در هر گرم رسید و ضریب جینی قیمت از ۰٫۳۲ به ۰٫۵۱ صعود کرد.
۴‑۲. کاهش حجم شفاف و رشد معاملات زیرزمینی
میانگین معاملات ثبتشده از ۵٫۴ تن در آذر به ۲٫۱ تن در بهمن رسید و معاملات غیرسیستمی ۴۰٪ افزایش یافت.
۴‑۳. اختلال در زنجیرهٔ تأمین
کارگاههای ریختهگری با تأخیر ۲ تا ۵ روزه در دریافت سفارشات، هزینهٔ انبارداری را تا ۱۸٪ بالا بردند و برخی تولیدکنندگان کوچک خط تولید را تعطیل کردند.
۵. پیامدهای کلان اقتصادی و اجتماعی
- خروج سرمایه از طلا به سمت ارز و سکه و فشار بر نرخ ارز.
- کاهش اعتماد به سامانههای دولتی (۷۳٪ از فعالان اعتماد را کم ارزیابی کردند).
- مداخلهٔ دستوری بانک مرکزی که خود تناقضهای جدیدی ایجاد کرد.
۶. تحلیل حقوقی و نظارتی
ماده ۳۸ قانون تجارت الکترونیک و دستورالعمل بانک مرکزی، ارائهدهندگان را به تضمین دسترسی پایدار ملزم میکند، اما در عمل هیچ پروتکل اضطراری فعال نشد. کمیسیون تنظیم بازار طلا نیز در غیاب اینترنت، فاقد مکانیزم کشف قیمت واقعی بود.
۷. راهکارهای پیشنهادی
الف) سطح فنی: راهاندازی شبکهٔ اختصاصی رادیویی‑اینترنتی و سامانهٔ معاملات آفلاین با امضای دیجیتال.
ب) سطح نظارتی: تدوین «قانون مدیریت اضطرار بازارهای مالی» و الزام اپراتورها به ارائهٔ پهنای باند پشتیبان ماهوارهای.
ج) سطح آموزشی: دورههای مدیریت ریسک عملیاتی و ایجاد صندوق تضمین معاملات.
منابع و مآخذ
• بانک مرکزی ایران، «گزارش عملکرد سامانهٔ معاملاتی طلا»، بهمن ۱۴۰۴.
• اتحادیه کشوری طلا و جواهر، «آمار روزانهٔ معاملات آبشده»، دی‑بهمن ۱۴۰۴.
• سازمان تنظیم مقررات ارتباطات، «گزارش پایداری شبکهٔ ملی اطلاعات»، بهمن ۱۴۰۴.
• پژوهشکدهٔ پولی و بانکی، «تأثیر شوکهای زیرساختی بر بازارهای دارایی»، شماره ۷۲، ۱۴۰۴.
چشم انداز آینده
قطع اینترنت در دی و بهمن ۱۴۰۴، آزمونی جامع از تابآوری اقتصادی کشور بود. بازار طلای آبشده به دلیل حساسیت بالا به زمان و قیمت، بیش از سایر بازارها آسیب دید. اتکای صرف به شبکهٔ ملی اطلاعات بدون طراحی پشتیبانهای عملیاتی و حقوقی، کل یک صنعت را با بحران اعتماد و سوداگری مواجه میسازد. همکاری وزارت ارتباطات، بانک مرکزی و اتحادیهٔ طلا برای اجرای بستهٔ اضطراری، ضرورتی اجتنابناپذیر است.